रोटी, कपडा, मकान ते डेटा, OTT आणि प्रीमियम खर्च: भारतीय ग्राहकाच्या पाकिटाचा नवा प्रवास – प्रविण शेजूळ

रोटी, कपडा, मकान ते डेटा, OTT आणि प्रीमियम खर्च: भारतीय ग्राहकाच्या पाकिटाचा नवा प्रवास – प्रविण शेजूळ

काही दशकांपूर्वी भारतीय कुटुंबाच्या गरजांची व्याख्या फार सरळ होती. रोटी, कपडा आणि मकान. घरात अन्न असेल, अंगावर कपडे असतील आणि डोक्यावर छत असेल, तर आयुष्य स्थिर मानले जायचे. पण काळ बदलला, उत्पन्नाचे स्वरूप बदलले, तंत्रज्ञान घराघरात पोहोचले आणि माणसाच्या गरजांची व्याख्याच बदलून गेली.

आज माणसाला फक्त पोट भरायचे नाही, तर connected राहायचे आहे. फक्त घरात राहायचे नाही, तर चांगला lifestyle जगायचा आहे. फक्त वस्तू विकत घ्यायच्या नाहीत, तर अनुभव घ्यायचे आहेत. मोबाईल डेटा, OTT subscription, quick commerce, premium phone, branded वस्तू, बाहेर खाणे, परदेश प्रवास, concerts, gaming, online shopping, EMI आणि digital payments हे सर्व आता नव्या काळातील household budget चा भाग झाले आहेत.

Kotak Mutual Fund च्या “The Great Consumption Shift” या रिपोर्टमधून आणि त्यावर आधारित Livemint च्या विश्लेषणातून एक मोठा मुद्दा स्पष्ट होतो. भारतीय ग्राहक फक्त जास्त खर्च करत नाहीये, तर तो वेगळ्या गोष्टींवर खर्च करतोय. हा बदल केवळ consumption growth चा नाही, तर consumption pattern चा आहे.

1. अन्नधान्यावरचा खर्च कमी

सर्वात मोठा बदल अन्नधान्याच्या खर्चात दिसतो. पूर्वी भारतीय कुटुंबाच्या खर्चात धान्य, डाळी, तेल, भाजीपाला यांचा मोठा वाटा असायचा. पण आता अन्नावर होणाऱ्या खर्चाचा हिस्सा कमी होत चालला आहे.

Kotak report-based आकडेवारीनुसार 1999-00 ते 2022-23 या काळात ग्रामीण भारतात food spending चा share 59% वरून 46% वर आला. शहरी भारतातही तो 48% वरून 39% वर घसरला. याच food basket मध्ये cereals म्हणजे धान्याचा हिस्सा अजून तीव्रपणे कमी झाला. ग्रामीण भागात धान्य (cereals)चा खर्च 22% वरून 5% वर आला, तर शहरी भागात 12% वरून 4% वर आला.

याचा अर्थ लोक अन्न खात नाहीत असा नाही. अर्थ असा की एकूण खर्चात तुलनेत अन्नधान्याचा हिस्सा कमी झाला आहे आणि उरलेला पैसा दुसऱ्या नव्या गरजांकडे वळतोय. पूर्वी जिथे धान्य, रेशन आणि किराणा हा बजेटचा केंद्रबिंदू होता, तिथे आज मोबाईल, इंटरनेट, शिक्षण, भाडे, EMI, बाहेर खाणे, प्रवास आणि अन्य डिजिटल सेवा हे नवे खर्च उभे राहिले आहेत.
म्हणजेच “थाळी” बजेटमध्ये थोडी मागे गेली आणि “डेटा, मोबाईल, अनुभव आणि lifestyle” पुढे आले.

2. डेटा आणि डिजिटल सेवा या नव्या मूलभूत गरजा

आज इंटरनेट नसलेला दिवस अनेकांना अपूर्ण वाटतो. मोबाईल डेटा, Wi-Fi, OTT, YouTube, UPI, online classes, work from home, social media, quick commerce, food delivery, e-commerce हे सर्व आता फक्त चैनीचे राहिलेले नाही. ते रोजच्या जीवनाचा भाग झाले आहेत.

Kotak MF Report च्या मते digital-first consumption, म्हणजे OTT, quick commerce आणि e-commerce सारख्या platforms मध्ये 40% ते 95% पर्यंत वाढीचे trends दिसतात. हा आकडा फक्त तंत्रज्ञानाच्या वाढीचा नाही, तर ग्राहकाच्या सवयी बदलल्याचा पुरावा आहे.

पूर्वी महिन्याच्या बजेटमध्ये “धान्य किती लागेल?” हा प्रश्न महत्त्वाचा होता. आज त्यासोबत “डेटा pack कोणता?”, “OTT subscription कोणते?”, “मोबाईल upgrade कधी?”, “online delivery किती वापरतोय?” हे प्रश्नही तितकेच महत्त्वाचे झाले आहेत.

मोबाईल डेटा हा आता फक्त entertainment साठी नाही(माझे मते मराठवाद यासठी अपवाद असवा ). तो payment, education, communication, business, banking आणि मनोरंजन या सर्वांचा पाया बनला आहे. त्यामुळे data हा खर्च नसून नव्या जगण्याचा infrastructure झाला आहे.

3. प्रीमियम खर्चाची वाढ: कमी वस्तू, पण महाग वस्तू

भारतीय ग्राहक आता फक्त स्वस्त वस्तू शोधत नाही. अनेक ग्राहक “चांगली quality”, “brand value”, “status”, “features” आणि “experience” यासाठी जास्त पैसे मोजायला तयार आहेत. यालाच premiumisation म्हणतात.
स्मार्टफोन मार्केट याचे उत्तम उदाहरण आहे. भारतात एकूण smartphone volumes फार मोठ्या प्रमाणात वाढत नसले, तरी ₹30,000 पेक्षा जास्त किमतीच्या premium smartphones चा मार्केट share वाढतोय. Kotak report नुसार premium phones चा हिस्सा 2020 मधील 20% वरून 2025 मध्ये 26% वर झाला आहे.

याचा अर्थ असा की लोकांची फोन खरेदीची संख्या फार वाढली नाही, पण लोक महाग आणि premium phones कडे वळत आहेत. ग्राहक म्हणतोय, “एकच फोन घेईन, पण चांगला घेईन.”
Apple India च्या वाढीतूनही ही मानसिकता दिसते. FY26 मध्ये Apple India revenue ₹1.43 लाख कोटीपर्यंत जाण्याचा अंदाज मांडला गेला आहे. हा आकडा Hindustan Unilever सारख्या मोठ्या FMCG कंपनीच्या revenue पेक्षा दुप्पट असू शकतो, असा report मध्ये अंदाज दिला आहे. Apple India revenue गेल्या पाच वर्षांत 6.2 पट वाढल्याचेही विश्लेषणात नमूद आहे.

ही गोष्ट भारतीय ग्राहकाच्या बदललेल्या मनोवृत्तीचे मोठे संकेत देते. साबण, शॅम्पू, तेल, बिस्किट, किराणा यासारख्या रोजच्या वापरातील वस्तूंपेक्षा premium electronics आणि branded products वरचा खर्च अधिक वेगाने वाढतोय.

4. वस्तूंपेक्षा अनुभव शेअर करणे महत्त्वाचे होत आहेत

एक काळ होता, जेव्हा संपन्नतेचे प्रतीक म्हणजे घरात TV, fridge, washing machine, two-wheeler किंवा car असणे. आज या वस्तू अजूनही महत्त्वाच्या आहेत, पण नवीन पिढीचा खर्च मोठ्या प्रमाणात experiences shareing कडे वळतोय.
Concerts, live events, movies, restaurants, tourism, weekend outings, sports events, travel आणि lifestyle experiences यावर खर्च वाढतोय. Financial Express मधील Kotak report-based आकडेवारीनुसार भारतातील ticketed live events 2022 मध्ये सुमारे 19,000 होते, ते 2025 मध्ये 34,000 वर पोहोचले. Live events industry चे मूल्य ₹20,861 कोटीपर्यंत पोहोचल्याचेही नमूद आहे.

याचा अर्थ भारतीय ग्राहक आता फक्त वस्तू विकत घेत नाही, तर आठवणी विकत घेतोय. “काय घेतले?” पेक्षा “कुठे गेलो?”, “काय अनुभवले?”, “कुठल्या event ला गेलो?” याला अधिक महत्त्व मिळत आहे. आणि समाज माध्यमांवर पोस्त करणे ,status लावणे .

हा बदल शहरांपुरता मर्यादित नाही. Tier-2 शहरांमध्येही live events आणि lifestyle experiences वाढत आहेत. म्हणजेच हा consumption shift फक्त मुंबई, दिल्ली, बेंगळुरू किंवा पुण्यापुरता नाही, तर हळूहळू छोट्या शहरांमध्येही शिरतोय.

5. परदेश प्रवास आणि जागतिक खर्चाचा वाढता प्रभाव

भारतीय ग्राहकाचा खर्च आता देशाच्या सीमांमध्ये थांबत नाही. परदेश प्रवास, foreign education, overseas investments, global brands आणि international experiences याकडे भारतीय पैसा मोठ्या प्रमाणावर वळतोय.

Kotak MF Report च्या आकडेवारीनुसार भारताचा foreign travel spend सुमारे ₹1.45 लाख कोटी annually पोहोचला आहे. हा खर्च देशातील building materials industry पेक्षाही मोठा असल्याचे report मध्ये नमूद आहे. Foreign travel spending गेल्या काही वर्षांत सुमारे 5.6 पट किंवा जवळपास 450% वाढल्याचे विश्लेषणात दिसते.
याचबरोबर overseas equity आणि debt investments जवळपास 7 पट वाढले आहेत. म्हणजे भारतीय बचत आणि खर्च दोन्हींचे जागतिकीकरण वेगाने होत आहे.

ही गोष्ट एका बाजूने भारतीय ग्राहकाच्या वाढत्या aspiration चे लक्षण आहे. पण दुसऱ्या बाजूने देशांतर्गत उद्योगांसाठी हा प्रश्नही आहे. कारण ग्राहकाचा खर्च वाढतोय, पण तो खर्च सगळा भारतीय उद्योगांमध्ये फिरत नाही. काही पैसा परदेशी प्रवास, परदेशी brands आणि global platforms कडे जातोय.

6. उत्पन्नवाढ सर्वांसाठी सारखी नाही

हा बदल पाहताना एक महत्त्वाचा मुद्दा लक्षात घ्यावा लागतो. भारतातील सर्व लोक premium खर्च करत आहेत असे नाही. हा खर्च प्रामुख्याने वरच्या income group कडून जास्त प्रमाणात होत आहे.

Kotak MF Report च्या मते urban affluent households म्हणजे शहरी श्रीमंत किंवा उच्च मध्यमवर्गीय कुटुंबांचे income pool सुमारे 18% CAGR ने वाढले, तर broader urban mass segment चे उत्पन्न सुमारे 6% CAGR ने वाढले. ग्रामीण भागातही wealthy rural segment ची वाढ 10.1% तर rural non-agricultural labour segment ची वाढ 7.2% असल्याचे नमूद आहे.

यातून एक मोठे चित्र स्पष्ट होते. भारतात consumption वाढतेय, पण ती सगळ्या स्तरांमध्ये समान पसरत नाहीये. वरचा वर्ग premium phones, branded products, foreign travel, live events आणि experiences वर खर्च करतोय. तर सामान्य शहरी आणि ग्रामीण वर्ग वाढत्या भाडे, EMI, शिक्षण, आरोग्य, महागाई आणि रोजच्या गरजांमध्ये अडकलेला आहे. हे माझ्या मागील लेखात व्यास्थित दिले आहे.
म्हणजे एक भारत upgrade करतोय, तर दुसरा भारत खर्च जुळवतोय.

7. Rent, EMI आणि data: नव्या काळातील fixed costs

आजच्या शहरी कुटुंबाच्या बजेटमध्ये काही खर्च टाळता येत नाहीत. घरभाडे, home loan EMI, vehicle EMI, education fees, mobile data, broadband, insurance, medical expenses हे सर्व fixed costs बनले आहेत.

Kotak MF Report च्या नुसार urban rent अनेक key micro-markets मध्ये गेल्या 4 ते 5 वर्षांत 20% ते 60% वाढले आहे. Household EMI burden ने मागील 7 वर्षांपैकी 5 वर्षे income growth पेक्षा वेगाने वाढ घेतली आहे. Mobile data spending देखील सुमारे 15–16% CAGR ने वाढले, जे rural wage growth च्या सुमारे 5% दरापेक्षा जवळपास तीनपट आहे.

याचा सरळ परिणाम असा होतो की कुटुंबाच्या हातात राहणारा मोकळा पैसा कमी होतो. उत्पन्न वाढले तरी EMI, भाडे दिखावा आणि मनोरंजन खर्च आधीच पाकिटातून बाहेर जातात. त्यामुळे discretionary spending म्हणजे इच्छा आधारित खर्च करण्याची क्षमता सर्वसामान्यांसाठी मर्यादित राहते.

म्हणूनच आजचा ग्राहक दिसायला आधुनिक आहे, पण त्याच्या मागे आर्थिक ताणही आहे. Phone premium आहे, पण EMI वर आहे. OTT subscription आहे, पण savings कमी आहेत. Weekend outing आहे, पण घरखर्चाचे गणित कठीण आहे.

8. F&O, online fraud आणि वाया जाणारा पैसा

Consumption shift मधील सर्वात चिंताजनक भाग म्हणजे पैसा फक्त एका खर्चातून दुसऱ्या खर्चात जात नाही, तर काही पैसा थेट नष्ट होतोय.

Kotak MF Report नुसार retail traders ने F&O trading मध्ये सुमारे ₹2.87 लाख कोटी गमावले आहेत. हा पैसा प्रत्यक्ष अर्थव्यवस्थेत consumption किंवा productive investment मध्ये गेला असता, तर त्याचा उपयोग मोठा झाला असता. Report मध्ये हेही सांगितले आहे की या पैशातून जवळपास 35 ते 36 कोटी washing machines खरेदी करता आल्या असत्या.

याशिवाय fraud आणि scam-related activities मध्ये ₹41,000 कोटींपेक्षा जास्त पैसा गेला आहे. हा मुद्दा अतिशय गंभीर आहे. कारण हा पैसा ना ग्राहकाच्या गरजा पूर्ण करतो, ना उद्योगांना मदत करतो, ना कुटुंबाची संपत्ती वाढवतो. तो सरळ अर्थव्यवस्थेतून बाहेर पडतो.

आज digital economy वाढतेय, पण त्याचबरोबर digital fraud, online scams, फसव्या पॉन्झी योजना (Ponzi schemes) आणि सट्टेबाजीचा व्यापार (speculative trading)
चे धोकेही वाढत आहेत. आर्थिक साक्षरता नसताना लोक quick profit च्या मागे धावत आहेत आणि घरची बचत धोक्यात घालत आहेत.

9. पारंपरिक उद्योगांसाठी नवा प्रश्न

या बदलाचा परिणाम उद्योगांवरही होणार आहे. FMCG, two-wheelers, basic durables, traditional retail यांची वाढ moderate किंवा slow होताना दिसते. Kotak MF Report च्या मते FMCG growth सुमारे 5–10% range मध्ये आहे, तर काही mass categories post-2019 नंतर धीम्या झाल्या आहेत.

याउलट digital platforms, premium smartphones, hearables, OTT, quick commerce, e-commerce, live events, travel आणि premium brands यांची वाढ अधिक वेगाने होत आहे.
म्हणजे बाजारात पैसा आहे, पण तो कुठे जातोय हे बदलले आहे. ग्राहकाची मागणी संपलेली नाही, ती फक्त नव्या दिशेने वळली आहे. त्यामुळे कंपन्यांनाही ग्राहकाला फक्त स्वस्त वस्तू देऊन चालणार नाही. Convenience, experience, quality, brand trust आणि digital access यावर लक्ष द्यावे लागेल.

10. हा बदल चांगला की धोकादायक?

हा बदल पूर्णपणे चांगला किंवा पूर्णपणे वाईट असा नाही. त्याचे दोन चेहरे आहेत.
एका बाजूला भारताचा ग्राहक आत्मविश्वासाने खर्च करतोय. तो digital world मध्ये सहभागी होतोय. तो चांगल्या quality साठी पैसे देतोय. तो अनुभव घेतोय. तो जागतिक स्तरावर विचार करतोय. हे भारताच्या बदलत्या आकांक्षांचे लक्षण आहे.
पण दुसऱ्या बाजूला हा बदल असमान आहे. ज्यांचे उत्पन्न वेगाने वाढतेय, ते premium consumption करतात. पण मोठा मध्यमवर्ग EMI, rent, education, healthcare आणि डिजिटल खर्चाच्या जाळ्यात अडकतोय. Savings कमी होत असताना lifestyle खर्च वाढत असेल, तर भविष्यात आर्थिक अस्थिरता निर्माण होऊ शकते.
F&O losses, online frauds आणि unnecessary EMIs ही ग्राहकाच्या पाकिटातील leakage आहेत. पैसा कमावण्याइतकेच तो योग्य ठिकाणी टिकवणे आणि वापरणे महत्त्वाचे आहे.

भारतीय ग्राहक बदललाय, पण सावध राहणे गरजेचे आहे

भारतीय ग्राहकाचा प्रवास आता रोटी, कपडा, मकान या पारंपरिक चौकटीत अडकलेला नाही. आजचा ग्राहक data, OTT, premium mobile, branded products, travel, concerts, quick commerce आणि global experiences कडे वळला आहे.

हा बदल केवळ खर्चाचा नाही, तर भारतीय मनोवृत्तीचा आहे. भारतीय ग्राहक आता फक्त गरजा भागवणारा नाही, तर अनुभव घेणारा, premium निवडणारा, digital जगात जगणारा आणि global aspiration बाळगणारा ग्राहक बनतोय.
पण या बदलात एक सावधगिरी आवश्यक आहे. Lifestyle वाढवताना savings कमी होत नाहीत ना, EMI उत्पन्नापेक्षा वेगाने वाढत नाही ना, online fraud किंवा speculative trading मध्ये पैसा जात नाही ना, याची काळजी प्रत्येक कुटुंबाने घेतली पाहिजे.

कारण शेवटी खरा विकास तोच, जो खर्च वाढवतोच पण आर्थिक शहाणपणही वाढवतो. ग्राहक बदलणे नैसर्गिक आहे, पण ग्राहक जागरूक होणे अधिक महत्त्वाचे आहे.

आज भारताची consumption story नवी दिशा घेत आहे. प्रश्न एवढाच आहे की आपण या नव्या खर्चाच्या प्रवाहात फक्त वाहत जाणार की विवेकाने आपले पाकीट, आपले भविष्य आणि आपली आर्थिक सुरक्षा सांभाळणार?